ORGANY

   Należą do grupy instrumentów dętych. Organy zbudowane są z wielu różnego rodzaju piszczałek pogrupowanych ze względu na charakterystyczne właściwości brzmieniowe w tzn. głosy (rejestry). Oprócz głosów piszczałkowych spotykamy również głosy utworzone z instrumentów perkusyjnych, takich jak dzwonki, bębny itp. Powietrze pod odpowiednim ciśnieniem jest doprowadzane do piszczałek za pośrednictwem specjalnego mechanizmu powietrznego. W jego skład wchodzą różnej wielkości i kształtu komory zwane wiatrowniami lub wiarownicami, w których magazynowane jest powietrze oraz dokonuje się jego rozrząd bezpośrednio do piszczałek; miechy - służące do sprężania powietrza (kiedyś napędzane wodą lub siłą mięśni, obecnie - za pośrednictwem urządzeń elektrycznych); kanały powietrzne, poprzez które powietrze z miechów przedostaje się do wiatrowni. Obudowę organów stanowi tzn. szafa (niekiedy z bogato zdobionym przodem) zwana prospektem. Organista steruje pracą instrumentu za pośrednictwem mechanizmu klawiszowo-rejestrowego, w którego skład wchodzą: stół gry (2-7 klawiatur dla rąk - manuały), 1-2 klawiatury dla nóg (pedały), przyrządy rejestrowe (sterujące barwą i siłą brzmienia instrumentu) oraz tzn. traktura (system połączeń między klawiszami, przyrządami rejestrowymi a wiatrowniami, od 1851 roku napędzany również energią elektryczną).

   Historia organów sięga starożytnej Grecji, gdzie w II wieku przed naszą erą powstały tzn. organy wodne, w których ciśnienie powietrza uzyskiwano przez wykorzystanie sił powstających podczas tłoczenia i przepływu wody między dwoma zbiornikami. Pierwsze instrumenty z miechami pneumatycznymi powstały w III lub IV wieku naszej ery, upowszechniając się w Europie i Bizancjum; w VIII wieku organy zostały wprowadzone do kościoła, jako instrumenty liturgiczne. Historycy przyjmują, że pierwsze większe organy zbudowano w Anglii w X wieku. Posiadały one 400 piszczałek, 2 klawiatury i 40 miechów. W kolejnych wiekach w konstrukcji organów dokonano wielu ważnych udoskonaleń, dzięki czemu w XVII i XVIII wieku ustalił się ich  klasyczny typ o dużych możliwościach wykonawczych, z wykorzystaniem pełnej chromatycznej skali dźwiękowej oraz bogatej barwy. W poszczególnych krajach europejskich budowano różne typy stylistyczne organów np. włoskie - jednomanuałowe, pryncypałowe; niemieckie - wszechstronnie rozwinięte; francuskie - z dużą liczbą głosów języczkowych; angielskie - bez pedału itp. Największe organy zbudowano w USA w Atlantic City: mają ponad 33 tys. piszczałek, 455 głosów, dwa kontuary o 5 ruchomych manuałach i 678 przyrządach rejestrowych. W Polsce najciekawsze przykłady organów spotykamy we Wrocławiu, Krakowie, Warszawie, Jędrzejowie, Leżajsku i Gdańsku-Oliwie (6300 piszczałek).

   W ostatnim czasie pojawiły się liczne instrumenty elektroniczne imitujące brzmienie organów tradycyjnych. Posiadają one niewątpliwie wiele zalet (jak choćby niewielkie wymiary czy stabilność stroju), jednak wydaje się, że nigdy nie dorównają pod względem brzmienia ich akustycznym poprzednikom.

   Obecnie organy akustyczne wykorzystywane są głównie w liturgii kościelnej oraz jako instrument koncertowy.

*

  Naukę gry na organach można podjąć w szkole muzycznej II stopnia, wcześniej ucząc się gry na fortepianie w szkole muzycznej I stopnia. Z tego względu egzamin wstępny do klasy organów obejmuje sprawdzian umiejętności kandydata w grze na fortepianie.

                                                                                               opracowanie: mgr Władysław Chwin

    więcej informacji: (1) (2)